هگمتانه، گروه رفیق شهیدم: قیام تاریخی دانش‌آموزان همدانی در سی‌ام مهرماه 1357 به عنوان نقطه‌ای عطف در روند مبارزات مردمی علیه رژیم ستم‌شاهی شناخته می‌شود، رویدادی که با بصیرت و شجاعت نسل جوان و اقشار مختلف مردم دیار الوند شکل گرفت و با انعکاس ملی، واکنش قاطع امام خمینی(ره) و صدور پیام‌های همبستگی سراسری، زمینه ساز خروش بزرگ ملت در 13 آبان ماه شد.
مهرماه در تقویم تاریخی همدان یادآور روزهایی است که خون پاک فرزندان این خطه بر زمین ریخت تا نهال نوپای نهضت اسلامی به بار بنشیند، چهل روز از فاجعه جمعه سیاه در 17 شهریورماه گذشته بود و جامعه ایرانی در التهاب سرنگونی استبداد پهلوی روزهای سرنوشت‌سازی را پشت سر می‌گذاشت، در این میان مردم مبارز و جوانان آگاه همدان با ابتکاری شجاعانه، جبهه جدیدی از مبارزه را گشودند که به اعتراف تاریخ‌نگران، شتاب‌دهنده پیروزی انقلاب اسلامی و الگوی اصلی حماسه دانش‌آموزان در دانشگاه تهران شد.
ریشه‌های این خروش مردمی به اعتراض علیه اقدامات وقیحانه مأموران رژیم در هتک حرمت یک دانش‌آموز دختر و آتش‌سوزی کتابخانه مسجد جامع کرمان بازمی‌گردد، خشم متراکم شهروندان و دانش‌آموزان دبیرستان‌های شهر سرریز شد و سیل خروشان مطالبات انقلابی، خیابان‌های همدان را به صحنه فریاد علیه سلطنت پهلوی مبدل کرد، حماسه‌ای که اراده پولادین مردم این کهن‌شهر را در هم‌ریختن بساط استبداد به منصه ظهور رساند.
خروش خیابان‌های همدان در آتش خشم انقلابی
بر اساس روایت اسناد تاریخی و شاهدان عینی، در روز سی‌ام مهر 1357 دانش‌آموزان دبیرستان‌های پسرانه و دخترانه همدان پیشتاز میدان شدند و مسیر راهپیمایی را به سوی خیابان شهدا (شورین سابق) گشودند، طنین شعارهای ضدسلطنت و فریادهای «الله‌اکبر» در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر، فضایی پرشور آفرید و با پیوستن طلاب، بازاریان، کسبه و روستاییان، جمعیت تظاهرکننده به 15 هزار نفر رسید.
محمدجواد بیات، از راویان و شاهدان عینی واقعه 30 مهر،در مراسم بزرگداشت این حماسه با اشاره به ضرورت ثبت و گرامیداشت حماسه 30 مهر همدان، خواستار پیگیری این موضوع از سوی مجمع نمایندگان استان شد.
وی با بیان اینکه حماسه 30 مهر باید به‌عنوان یک مطالبه از سوی نسل حاضر و نسل گذشته پیگیری شود، اظهار کرد: در آستانه 50 سالگی حماسه 30 مهر، به‌عنوان یک حرکت ملی و با بازتاب جهانی، لازم است این موضوع مورد توجه قرار گیرد.
بیات با اشاره به بازتاب این حماسه در مقاطع مختلف تاریخی افزود: در آن ایام، امام خمینی(ره) در سخنان خود به این مسأله پرداختند و خبرگزاری‌های جهان نیز به آن توجه کردند. علمای بزرگ و مراجع، از جمله آیت‌الله مدنی، از این حرکت حمایت کردند. کانون وکلای ایران، انجمن روزنامه‌نگاران ایران، کارکنان صنعت نفت، مردم تهران، دانش‌آموزان و دانشجویان نیز به این مسأله پرداختند و در این حرکت حضور داشتند.
وی ادامه داد: حماسه 30 مهر همدان و حضور دانش‌آموزان و مردم در این رویداد تاریخی، جایگاهی مهم دارد؛ با این حال، با وجود افتخاری که به نام همدان رقم خورده است، این حماسه نه در تقویم رسمی کشور جایگاهی دارد و نه متأسفانه آن‌گونه که شایسته است، به آن پرداخته شده است.
بیات با تأکید بر ضرورت پیگیری این مطالبه گفت: امیدواریم مردم همدان، با توجه به افتخاراتی که در تاریخ داشته‌اند، از این افتخار نیز برخوردار شوند.
وی در تشریح جزئیات آن روز تاریخی اظهار کرد: حماسه 30 مهر 57 در همدان تجلی اراده مردم مؤمن این دیار در برچیدن بساط حکومت 2 هزار و 500 ساله شاهنشاهی بود که با خبر هتک حرمت به یک دانش‌آموز دختر و آتش‌زدن مسجد کرمان توسط عوامل ساواک ابعاد تازه‌ای به خود گرفت.
وی افزود: دانش‌آموزان دبیرستان‌های مختلف و اقشار مختلف مردم در مسیرهای منتهی به میدان مرکزی شهر حرکت کردند و با شعارهای کوبنده ضد رژیم پهلوی، انزجار خود را از دیکتاتوری حاکم به نمایش گذاشتند.
بیات درخصوص نقش‌آفرینی مؤثر بدنه‌های مختلف مردمی در این راهپیمایی، اظهار کرد: حضور اساتید، روحانیون و طلاب حوزه علمیه، تعطیلی بازار و پیوستن مغازه‌داران و کسبه به صفوف دانش‌آموزان، موجی از وحدت و همدلی ایجاد کرد که طنین مشت‌های گره‌خورده را به آسمان برد.